مقدمه

بکاگيري راهکارهاي صحيح مديريتي نقش مهمي در مهار اثرات زيان بار گرما دارد قبل از شروع گرما بايد آمادگي لازم را ايجاد کرد مهمترين مسئله آگاهي از توانايي طيور براي مقابله با گرما است . گرماي زياد به ويژه وقتي که همراه با رطوبت بالا باشد مصرف غذا را کاهش داده و عملکرد گله هاي مادر نژآد گوشتي را کم ميکند بيشترين خسارت استرس گرمايي ، افزايش تلفات است اما به طور غير مستقيم نيز خساراتي را وارد مي کند که خيلي هم پرهزينه است براي مثال تنش گرمايي احتمالا باعث عدم دستيابي به وزن مطلوب در دوره پرورش مي شود که بعدا در زمان توليد مشکلاتي را در پي خواهد داشت . در زماني که دماي سالن از 27 درجه سانتي گراد بيشتر شود مرغ هاي مادر نژاد گوشتي شروع به له له زدن مي کنند که بايد در مقابل اين تنش گرمايي مراقبت شوند تنش گرمايي در مدت تخمگذاري مصرف غذا راکم کرده توليدتخم مرغ و کيفيت پوسته را کاهش مي دهد علاوه بر اين تعداد تخم مرغ هاي نابارور و مرگ و مير زودرس جنيني را افزايش داده کيفيت جوجه ها و توانايي زنده ماندنشان را کاهش ميدهد .

خصوصيات زيست شناختي طيور در رابطه با دما

طيور جز حيوانات خونگرم هستند بدين معني که دماي بدن خود را در حد معيني که براي آنها مطلوب است تنظيم مي کنند دماي بدن مرغ هاي نژاد مادر گوشتي 41 درجه سانتي گراد است که به مقدار ناچيزي در طول روز بيشتر و در شب کمتر مي شود افزايش دماي بدن تا 47 درجه سانتي گراد کشنده است اما بسته به ناگهاني بودن شروع تنش گرمايي حتي دردرجه حرارت هاي تا 45 درجه سانتي گراد نيزمرگ و مير گزارش شده است . براي ثابت نگهداشتن دماي بدن بايد دفع حرارت از بدن به محيط اطراف برابر با حرارت توليد شده در نتيجه هضم جذب و سوخت و ساز غذا در بدن باشد . انرژي اي که براي طيور قابل استفاده است از منشا غذاي خورده شده است اين انرژي در واکنش هاي پيچيده بيوشيميايي براي نگهداري بافت هاي بدن فعاليت هاي فيزيکي ، رشد و توليد تخم مرغ مصرف مي شود و طي اين فرآيندها مقداري گرما حاصل مي شود بخشي از اين گرما براي ثابت نگهداشتن دماي بدن استفاده مي شود ولي مقادير اضالي آن به صورت حرارت به محيط اطراف دفع ميگردد وقتي دماي محيط نسبتا سرد است اين حرارت به صورت هاي تشعشع انتقال و جابجايي گرمايي به محيط اطراف دفع مي گردد مقداري ازاين حرارت نيز با تبخير آب از بدن دفع ميگردد .

نقش تاج ، ريش و پاها در خنک کردن طيور

طيور دفع گرما از بدن خود را دائما تنظيم مي کنند يک مکانيسم مهم در انجام اين فرآيند تنظيم ميزان جريان خون در بافت هاي سطحي مخصوصا تاج ، ريش و پاها است گاهي اوقات اين قسمت هاي بدن در ملامسه سرد احساس مي شوند ولي زماني که پرنده نياز به دفع حرارت دارد گرم حس مي شوند در مواقع گرم با اتساع عروق خوني سطحي بدن و افزايش جريان خون در انها گرماي اضافي از اندام هاي دروني به قسمت سطحي بدن منتقل مي شود و به دليل سطح تماس مسقيم و گسترده اين اندام با محيط بيرون حرارت اضافي به بيرون دفع مي گردد . با افزايش بيشتر دماي محيط پرهاباز مي شوند و از سطح بدن جدا نگهداشته مي شوند و حرارت از قسمت هاي بي پر در سطح بدن که اکنون با هواي بيرون در تماس هستند در محيط اطراف دفع مي گردد در چنين وضعيتي مصرف آب افزايش يافته ميزان فعاليت طيور کاهش مي يابد تا از توليد حرارت بيشتر در نتيجه فعلايت عضلاني جلوگيري شود همچنين مصرف غذا براي کاستن از حرارت توليد شده کاهش مي يابد کاهش مصرف غذا مکانيسم فيزيولوژيک بسيار مهم و مطمئني براي تنظيم دماي بدن است در حدود 75 درصد انرژي سوخت وسازي مصرف شده توسط طيور به گرما تبديل شده وبايد به محيط بيرون دفع گردد .

رطوبت و ارتباط آن با له له زدن

اگر دما باز هم زيادتر شود توانايي دفع حرارت از طريق تشعشع ، انتقال و جابجايي کاهش مي يابد و طيور شروع به له له زدن مي کنند له له زدن باعث دفع حرارت از طريق تبخير آب از سطح دروني دستگاه تنفسي مي شود خنک کننده هاي تبخيري وسيله اصلي تنظيم دماي بدن در حالت تنش گرمايي مي باشند چنانچه هواي تنفسي خيلي مرطوب باشد کارآيي اين روش بسيار محدود مي شود . بنابراين همراه بودن حرارت بالا و رطوبت زياد خيلي تنش زاتر از هنگامي است که پرنده فقط تحت تاثير حرارت بالا قرار دارد لازم است در هنگامي که از خنک کننده هاي آبي براي سرد کردن سالن مرغداري در هنگام گرما استفاده مي شود اين مسئله در نظر گرفته شود درچنين موقعيتي بايد مواظب بود تا رطوبت نسبي هواي سالن از 70% بيشتر نشود در غير اينصورت کارآيي له له زدن پايين امده خسارت ناشي از تنش گرمايي افزايش مي يابد دفع حرارت از طريق تبخير در موقع له له زدن ابتدا باعث ارتعاش ناي شده که در نتيجه ورود و خروج سريع هوا از دهان و قسمت هاي ابتدايي ناي در هنگام باز بودن دهان ايجاد مي شود ارتعاش سريع ناي به مقدار کمي انرژي نياز دارد که گرماي زيادي ايجاد نمي کند مزيت اين عمل تبخير آب از سطح داخلي دهان است بدون اين که شش ها دخالتي داشته باشند .

تلف شدن طيور در اثر گرما

چنانچه طيور در معرض دماي بيشتر از 27 درجه سانتي گراد قرار بگيرند معمولا له له مي زنند که در نتيجه آن تبخير آب از کيسه هاي هوايي و سپس شش ها صورت مي گيرد با فعال شدن شش ها دفع دي اکسيد کربن از خون افزايش مي يابد و در نهايت تعادل اسيد – باز به هم مي خورد و PH خون افزايش مي يابد اگر دماي بدن طيور به 44 درجه سانتي گراد و بالاتر از آن برسد سرعت تنفس کم مي شود ولي حجم هواي تنفسي افزايش مي يابد که با حرکت کند قفسه سينه شناخته مي شود اگر دما باز هم بيشتر شود مکانيسم هاي تنظيم کننده دفع حرارت از بدن ناکافي بوده افزايش دماي بدن کشنده خواهدبود موقعي که دماي سالن به 32 سانتي گراد و بالاتر از آن برسد بعضي از طيور بي حال مي شوند و به صورت نفس زنان روي زمين مي افتند و تلف مي شوند در طيور سنگين و چاق مشکل جدي تر است د رحالي که طيور جوان وکوچک کمتر در معرض خطر جدي قرار دارند چنانچه دماي سالن به بيش از 40 درجه سانتي گراد برسد تلفات به شدت افزايش مي يابد و خسارت شديدي وارد مي کند .

راهکارهاي پيشنهادي براي کاهش اثرات زيان بار گرماي زياد

حذف مرغ هاي کرچ

به دليل کاهش مصرف غذا در هواي گرم تعداد مرغ هاي کرچ افزايش مي يابد مرغ هاي کرچ را سريعا بايد جمع آوري و در محل جداگانه اي نگهداي کرد در چنين شرايطي بايد حداقل 5 بار در روز تخم مرغ ها را جمع آوري کرد اين تخم مرغ ها را پس از خنک کردن بايد در دماي مطلوبي نگهداري کرد تا از صدمات حرارتي مصون بمانند .

جلوگيري از رشد کپک در غذا

در آب و هواي گرم رشد کپک ها ميتواند مشکل ساز باشد مخصوصا هنگامي که رطوبت بالا باشد اين مسئله شديدتر مي شود مراقبت هاي دقيق به حداقل رساندن زمان انبار داري ، بازرسي مرتب وسايل غذا دهي براي اطمينان از عدم کهنگي و فساد غذا تخليه و تميز کردن انبارهاي مواد غذايي به صورت ماهانه و نيز استفاده از مواد ضد قارچ يا مواد جاذب و نگهدارنده در جلوگيري از کپک زدگي غذا موثر مي باشند .

راهکارهاي غير تغذيه اي

اجتناب از مصرف غذا در گرماي زياد خسارات زيادي را به بار مي آورد به کمک راهکارهاي غيرتغذيه اي پرنده خنک نگه داشته مي شود و بنابراين به همين علت تحريک مصرف غذا از روش  دستکاري غذا بهتر مي باشد البته با تغييرات جيره اندکي مي توان شرايط را بهبود داد اما اين روش به ويژه در مورد اثرات زيان بار در جه حرارت بالا ناکافي است علاوه بر اين هر گونه تغيير در جيره ممکن است اثرات زيانبار را به ويژه در مورد گرما تشديد کند . به همين دليل در صورتي که تنش گرمايي در مدت کوتاهي اتفاق بيفتد يا هنگامي که دماي سالن بالاتر از 35 درجه سانتي گراد باشد يا زماني که پرندگان در اختلال تنفسي ناشي از گرما قرار دارند تغيير جيره نبايد انجام گيرد .

مه پاشي

دستگاههاي مه پاشي در داخل سالن قرار داده مي شوندبا فشار 400 تا psi 600 قطره هايي به قطر 10 تا 15 ميکرون توليد مي کنند که به راحتي تبخير مي شوند و ميزان نم باقي مانده سالن را به حداقل رسانده رطوبت را در آن پخش مي نمايد و به حدود 80% مي رساند مسير مه پاش ها بايد در محل ورود هواي گرم باشد تا از اضافه شدن گرما به سالن جلوگيري کنند براي افزايش کارآيي اين روش بايد در قسمت هاي مياني سالن نيز تعداد کافي مه پاش نصب شود مه پاش هايي که با فشار 100 تا psi 200 کار مي کنند توليد قطره هايي با قطر بيش از 30 ميکرون مي کنند که کمتر مورد توجه و تقاضا قرار ميگيرند .

تاثير خنک کننده هاي تبخيري

سيستم هاي ديگري نيز براي خنک کردن سالن به کمک تبخير آب وجود دارند خنک کننده هاي تبخيري در شرايط گرم مثلا دماي بالاتر از 27 درجه سانتي گراد به کار مي آيند که باعث حمايت و نگهداري از طيور سازش يافته به دماي بين 25 تا 35 درجه سانتي گراد خواهد شد کارآيي اين روش به ميزان رطوبت نسبي هوا بستگي دارد در رطوبت نسبي 20 درصد ، 15 تا 20 درجه سانتي گراد و در رطوبت نسبي 60 تا 70 درصد ، 8 تا 10 درجه سانتي گراد امکان کاهش درجه حرارت سالن وجود دارد . چنانچه رطوبت نسبي به بيش از 70 درصد برسد پرنده تحت تنش استرس شديد قرار ميگيرد زيرا از کارآيي له له زدن کاسته مي شود .

ويژگي غذا در شرايط گرما

هر تغيير به خصوص در جيره در صورت موفق بودن مي تواند با قاطعيت درجه حرارتي را که بدن طيور ظاهري خواهد کرد پيش بيني کند که اين موضوع اثراتي را روي ميزان مصرف غذا و ارزيابي واقعي ميزان توليدخواهد داشت چنانچه اين پيش بيني ها با دقت انجام شود مي توان ميزان انرژي مواد مغذي ضروري و داروها را برحسب نياز تعيين کرد .

استفاده از پنکه هاي سقفي

نصب پنکه هاي سقفي هواي سالن را خنک نمي کند بلکه با حرارت دادن و دور کردن هواي گرم و مرطوب از پرندگان باعث افزايش کارآيي له له زدن مي وشد اين پنکه ها را بايد طوري نصب کرد تا هوا از روي و درميان طيور حرکت کند و جابجايي بهتر صورت گيرد سرعت هوا اگر در حدود 3 متر در ثانيه باشد مفيد است وافزايش سرعت هوا به مقدار بيش از اين وضعيت را نامناسب خواهد کرد .

رنگ آميزي و عايق کاري سقف

رنگ سفيد و براق بيرون سقف دماي داخلي سالن را 3 تا 8 درجه سانتي گراد کاهش مي دهد تنها اشکال اين روش گرم کردن سالن در فصل سرما است عايق کاري سقف نيزچنانچه همراه با لايه هاي خنک کننده مه پاشي و غيره باشد بسيار مفيد است براي عايق کاري از ماده پلي اورتان به عنوان يک ماده عايق و مصالح موجود در منطقه مي توان استفاده کرد به طور مثال با اضافه کردن يک لايه 8 سانتي متري از علوفه بر روي سقف يک عايق مطلوبي در مقابل گرما ايجاد مي شود در اين روش امکان مقابله با دماي 40 درجه سانتي گراد با توجه به ارتفاع ساختمان و ميزان عايق کاري موجود وجود دارد .

آب پاشيدن روي سقف

مي توان سقف را آب پاشي کرد به ميزاني که آب از سقف چکه کند اين کار به مقدار زيادي آب نياز دارد آب پاشي را بايد قبل از افزايش دما آغاز کرد کيفيت آب مهم است چرا که تيره شدن سقف باعث افزايش جذب حرارت از بيرون مي شود و با بکار گيري اين روش امکان کاهش دماي سالن تا 5 درجه سانتي گراد بدون افزايش رطوبت داخل سالن و مرطوب شدن کود کف وجود دارد .

راهبردهاي تغذيه اي در شرايط گرم

بهتر است که غذا دادن به طيور در ساعت هاي خنک تر روز مثل صبح خيلي زود و يا اواخر شب انجام گيرد حدود 2 تا 4 ساعت پس از مصرف غذا توليد انرژي به حداکثر خود مي رسد و در اين زمان طيور حداکثر حرارت را بايد دفع کند فعال نمودن دان خوري ها و قدم زدن آرام در بين طيور براي پراکنده کردن گرماي توليد شده در بين آنها و ايجاد روشنايي کافي براي تحريک مصرف غذا درموقع کاهش دما در شب بسيار کارآمد است اگر تنها يک بار غذا داده مي شود بايد بين 4 تا 5 ساعت مصرف شود و در صورتي که همه غذا ظرف مدت 5 ساعت خورده نشود نشان دهنده وضعيت بحراني در اثر تنش گرمايي است استفاده از جيره پلت شده نيز در مصرف غذا موثر مي باشد اگر پلت به خوبي تهيه شده باشد رشد کپک را نيز که يکي از مشکلات هواي گرم است کاهش ميدهد .

فصلنامه چکاوک –  مختار خواجوي

 چکيده

استرس گرمايي اثرات زيان آور متعددي بر طيور مي گذارد عادت دادن طيور به گرما يکي از شيوه هاي تخفيف اين اثرات است در اين مقاله مروري برجوانب مختلف بکارگيري اين شيوه شده است .

مقدمه

امروزه در نتيجه تلفيق دانش انسان و اثرات طبيعت جوجه هاي گوشتي با قابليت رشد بسيار سريع توليد شده اند که اين رشد سريع ، فشار زيادي بر سيستم هاي فيزيولوژيک بدن پرنده وارد مي کند لذا حساسيت پرنده به انواع استرس ، افزايش مي يابد که استرس گرمايي يکي ازمهمترين آنها ست استرس گرمايي پاسخ پرنده به افزايش بيش از حد دماي محيط است اگر تلفيق رطوبت فراتر رود آنها در شرايط استرس گرمايي واقع خواهند شد . استرس گرمايي در طيور منجر به افزايش تعداد تنفس افزايش PH خون اختلال توازن اسيد – باز کاهش توان توليد ، توليد لاشه هايي سبکتر و با چربي بيشتر ، افزايش دفع الکتروليت هاي خون از قبيل سديم ، پتاسيم ، کلسيم ، منيزيم ، فسفر ، آهن ، روي ، موليبدن ، مس و بي کربنات ، رقيق شدن خون و کاهش هماتوکريت مي شود . بعضي عوامل مديريتي از قبيل تهويه مناسب سالن ، اعمال تاريکي در موقع استرس گرما  ،کاهش تراکم سالن و عادت دادن طيور به گرما و برخي عوامل محروميت غذايي ، اصلاح ترکيب جيره و حذف پروتئين اضافي جيره در تخفيف اثرات زيان آور استرس گرمايي موثر مي باشد .

عادت دادن طيور به گرما

عادت دادن يا سازش دادن طيور با گرما يکي از شيوه مقابله با اثرات زيان آور استرس گرمايي است به خوبي ثابت شده که اگر جوجه هاي گوشتي در سنين اوليه در معرض دماي محيطي بالا قرار گيرند توانايي آنها طي استرس گرمايي بعدي به طور قابل ملاحظه اي افزايش مي يابد که اين پديده را خو گرفتن مي نامند اين روش شامل عادت دادن پرنده ها به يک استرس گرمايي مصنوعي قبل از وقوع استرس گرمايي که به طور طبيعي اتفاق مي افتد مي باشد . بر طبق گزارش هاي حاصل از تحقيقات متعدد عادت دادن جوجه هاي گوشتي به دماهاي بالا ، براي تخفيف اثرات زيان آور استرس گرمايي سود بخش است . Geract گزارش کرد که عادت دادن جوجه هاي گوشتي به دماهاي بالا در خلال روزهاي اول زندگي مقاومت به گرنا را در مراحل پاياني دوره پرورش يعني زماني که استرس گرمايي عملا آسيب مي رساند بالا مي برد . Teeter و همکاران جوجه هاي گوشتي اي را که قبلا به استرس گرمايي چرخه اي عادت کرده بودند در معرض استرس گرما قرار دادند و مشاهده کردند که ميزان مصرف خوراک اين پرنده ها نسبت به پرنده هاي عادت نيافته يعني جوجه هاي گوشتي که در دماي ثابت 24 درجه سانتي گراد پرورش يافته بودند و براي اولين بار استرس گرمايي را تجربه مي کنند 24 درصد کمتر و دماي بدن آنها نيز 4/0 درجه سانتي گراد کمتر بود کاهش مصرف غذا و دماي  کمتر بدن بيانگر مقاومت بيشتر جوجه هاي گوشتي عادت يافته به استرس گرمايي است .

Yahav و Hurwitz در يک آزمايش براي بررسي اثر خون گرفتن جوجه هاي گوشتي به استرس گرمايي ، جوجه هاي گوشتي را در سن 5 روزگي و يا 5 و 7 روزگي به مدت 24 ساعت در معرض استرس گرمايي قرار دادند و سپس اين جوجه ها را در سن 42 روزگي در معرض استرس گرما قرار دادند و گزارش نمودند که اين جوجه ها نسبت به گروه شاهد دماي مقعدي و ميزان مرگ و مير کمتري داشتند . همانطوري که در گزارش هاي بالا مشاهده ميشود کاهش دماي بدن يکي از نتايج عادت دادن جوجه هاي گوشتي به گرماي محيط است بر طبق نظر May و همکاران کاهش دماي بدن درناحيه مقعد به عنوان يک شاخص خوب عادت يافتن در جوجه هاي گوشتي مي باشد بنابراين دماي بدن پايين تر دلالت بر عادت کردن جوجه هاي گوشتي به استرس گرمايي و کم شدن اثرات زيان آور استرس گرمايي و کم شدن اثرات زيان آور استرس گرمايي بر جوجه هاي گوشتي عادت يافته دارد استفاده از شيوه عادت دادن جوجه هاي گوشتي به استرس گرمايي ممکن است با دو مشکل روبه رو شود مشکل اول اين که در موقع اعمال استرس گرمايي مصنوعي در سنين اوليه ممکن است مرگ و مير افزايش يابد و مشکل دوم اينکه ممکن است شدت گرماي مصنوعي که جهت عادت دادن به کار مي رود کافي نباشد در مورد علل اثرات مفيد خو گرفتن دلايل متعددي بيان شده است بر طبق نظر Teeter و Smith با توجه به اثري که مصرف خوراک بر دماي بدن پرنده هاي تحت استرس گرمايي دارد مصرف غذا نمي تواند در فرايند خو گرفتن ناديده گرفته شود 50 تا 70 درصد اثر هيپوترميک خو گرفتن پرنده به استرس گرما ممکن است ناشي از کاهش مصرف غذا در پاسخ به استرس گرماي مصنوعي باشد همچنين بر طبق نظر Teeter اثر مفيد خوگرفتن احتمالا بدين علت باشد که واکنش سازگاري چه بسا پرنده ها را براي انتقال فرآيندهاي گرمازايي از زمان استرس گرمايي به دوره هاي زماني خنک تر شبانه روز قادر سازد . Yahav و Hurwitz گزارش کردند که در معرض گرما قراردادن جوجه هاي گوشتي در سنين اوليه ، به تغييرات هموديناميک منجر مي شود و غلظت تري يدوتيروزين پلاسما را کاهش مي دهد اين محققان پيشنهاد کردند که اين تغييرات ممکن است بخشي از مکانيسمي باشد که با بهبود مقاومت دمايي در جوجه هاي گوشتي عادت يافته همراه مي شود .

فصلنامه چکاوک – مهندس محمد يگانه پرست