مقدمه
سالهاست که از برنامه هاي نوري مختلف به منظور تحريک و افزايش رشد ، درجوجه هاي گوشتي استفاده مي شود امروزه يک جوجه گوشتي معمولي م يتواند روزانه به طور متوسط حدود 45 گرم افزايش وزن داشته باشد و اين بدان معني است که متوسط وزن گله هاي مخلوط مرغ و خروس گوشتي در 45 روزگي به 043/2 کيلوگرم خواهد رسيد واين يک موفقيت بزرگ است . دو دهه قبل براي رسيدن به اين وزن به زماني دوبرابر اين مدت نياز بود براي دستيابي به اين بازدهي چشمگير در 6 هفتگي تغييرات بسياري در ژنتيک ، تغذيه ، طراحي سالنها ، کنترل بيماري ها و مديريت ايجاد شده است يکي از عوامل مديريتي که با تدبير و موفقيت به اجرا در آمده استفاده از نور براي جوجه هاي گوشتي است يک جوجه گوشتي تا 45 روزگي ، حدود 1000 ساعت زندگي ميکنداگر اين جوجه اين مدت کوتاه را تحت شرايط نور طبيعي زندگي کند نيمي اززندگي خود را در تاريکي خواهد گذراند که در اين شرايط اکثر پرندگان قادر به استفاده ازغذا و آب نيستند بنابراين بعد از 2 ساعت که غذاي خورده شده هضم گرديد جوجه ها شروع به استفاده از ذخاير بدن خود کرده و براي حفظ احتياجات نگهداري معمولي بدن خود انرژي از دست مي دهند و در نتيجه رشد آنها مي تواند آهسته شود . برنامه اي که در حال حاضر بيش از ساير برنامه ها به کار مي رود استفاده از 23 ساعت نور و 1 ساعت تاريکي است اين برنامه از نظر تئوري فعاليت حياتي پرنده را دو برابر کرده و مدت زمان تغذيه را افزايش ميدهد علاوه بر اين برنامه نوري برنامه هاي ديگري نيز وجود دارند که در اين مقاله به شرح آن خواهيم پرداخت براي اينکه از يک برنامه نوري بهترين نتيجه حاصل شود بايد زمينه هاي علمي آن به طور کامل بررسي گردد بعد از مطالعه اين مقاله يک مرغدار بايد آزمايشهاي مختلف را در مزرعه خود انجام داده و برنامه اي را انتخاب نمايد که نيازهاي او را برطرف مي کند بايد به خاطر داشته باشيد که استفاده از يک برنامه نوري که در برخي کشورها نتايج خوبي داشته ممکن است در کشورهاي ديگر بهترين نتيجه را به همراه نداشته باشد .
شدت و مدت نور
مدت ، شدت ، نوع و محل نور در هر سالن پرورش مرغ گوشتي ، مي تواند اثر مستقيم روي عملکردو بازدهي نهايي داشته باشد شدت نور ، طول مدت روشنايي و کيفيت نور ، همگي بر روي رشد جوجه تاثير مي گذارند کيفيت نور لامپهاي مورد استفاده نيز خيلي مهم است کيفيت نور به وسيله طول موج نور بيان شده و با واحد نانومتر اندازه گيري مي شود يک نانومتر برابر يک بيليونيم متر بوده و شدت نور را که به صورت فوت کندل يالوکس بيان مي شود اندازه گيري مي کند طيف نور قابل ديدن از 450 تا 750 نانومتر مي باشد که شامل رنگهاي آبي تا قرمز مي گردد برخي محققين گزارش کرده اند که نورهاي آبي و سبز افزايش رشد مي گردند ولي بازدهي غذا و پيگمانهاي زرد را کاهش داده اند بر حسب نوع حباب لامپي که در سالن مرغداري استفاده مي کنيد شدت صحيح نور ، پراکندگي يکنواخت آن و تميز بودن لامپها اهميت زيادي دارند در سالنهاي مرغداري گوشتي تجاري معمولا از لامپهاي 15 تا 40 وات با نور سفيد استفاده مي شود صرف نظر از نوع لامپ مورداستفاده ميزان نور مورد نياز بايد پيش از راه اندازي سالن محاسبه شود حباب هاي لامپها بايد هميشه تميز نگهداشته شوند وجود گرد غباربيش از حد روي لامپ ميتواند تا 70% از شدت و تاثير نور بکاهد لامپها را مرتبا کنترل کرده و لامپهاي سوخته را سريعا تعويض نمائيد معمولا لامپها در دو رديف به فاصله حدود 5/3 متر از يکديگر و درارتفاع 5/2 متر از کف سالن نصب مي گردند وجود نور بيش از حد سبب تحريک و عصبي شدن پرنده ها شده و آنها شروع به نوک زدن به يکديگر مي نمايند از سوي ديگر شدت نور کمتراز حد لازم يعني 5/0 فوت کندل باشد مرغهاي گوشتي براي يافتن آب وغذا دچار اشکال خواهند شد و يکنواختي گله بر هم خورده و وزن بدن کمتر از حد انتظار خواهد شد مدير مرغداري بايدمطمئن شود که نور سالنها به حدي است که سبب آسايش و راحتي مرغ مي گردد .
برنامه هاي نوري
امروزه در صنعت پرورش مرغ گوشتي از چهار برنامه نوري مختلف استفاده مي شود :1- برنامه استفاده ازنور طبيعي روز که بسيار بوده و دربسياري ا ز مناطق به خصوص در آمريکاي لاتين داراي طرفداران زيادي مي باشد .2- برنامه نوري 23 ساعت روشنايي و 1 ساعت خاموشي که در آمريکا خيلي مورد استفاده مي باشد 3- برنامه نوري متناوب .4- برنامه نوري متناوب ترکيبي با افزايش ساعات نورمطابق با افزايش سن پرنده .
شايد حتي دو واحد پرورش طيور نيز که در يک منطقه واقع شده اند ازبرنامه نوري يکساني استفاده نکنند هر واحد از برنامه اي استفاده مي کند که نيازهاي توليدي آن را برآورده کرده و اجراي آن براي واحد موردنظر راحتتر باشد بسياري از مرغداريها ، مرغهاي گوشتي را در آشيانه باز پرورش داده و فقط از نور طبيعي روز استفاده مي نمايد در صورتي که واحدهاي ديگري که امکان بيشتري براي استفاده از دستگاههاي اتوماتيک دارنداز برنامه 23 ساعت نور و 1 ساعت تاريکي با استفاده از نور مصنوعي استفاده مي کنند هر دو سيستم فوق نتايج قابل قبولي را نشان داده است بايد در نظر داشته باشيم که استفاده از نور و الکتريسته رايگان نيست نصب ، طراحي ، نگهداري و بکارگيري سيستم هاي برقي مستلزم صرف هزينه هاي بسيار زيادي است به ويژه در کشورهاي آمريکاي لاتين که در برخي از مناطق آن برق وجود نداشته يا کمياب بوده و يا خيلي گران است .
برنامه نوري متناوب به عنوان يک جانشين
به طور قطع اگر جوجه هاي گوشتي درسالنهايي پرورش يابند که کاملا کنترل مي باشند مديران تمايل دارند که سيستم نوري به غير از برنامه متداول 23 ساعت نور و 1 ساعت تاريکي را اجرا کنند اگر سالنهاي مرغداري کاملا بسته بوده و به صورت مصنوعي تهويه مي شوند تغيير ميزان شدت و طول مدت نوردهي بسيار آسانتر است با اين حال در سالنهاي باز داراي پرده نيز قابليت اجرا برخي ازبرنامه هاي نوري در شب وجود دارد هدف تمام اين برنامه ها کاستن از ساعات استفاده از نور ميباشد ولي بايد استفاده منطقي از نور صورت پذيرد . يک برنامه نوري خوب براي اينکه نتيجه بهتري داشته باشد نياز به يکنواختي کامل دارد استفاده از برنامه نوري متناوب روش جديدي نيست وسابقه آن به زماني باز مي گردد که پرورش متراکم طيور از چند دهه قبل متداول گرديد توجه به سابقه برنامه نوري نشان مي دهند که اين سبب بهبود ضريب تبديل مي گردد همچنين بررسي کتابهاي راهنماي مديريت پرورش گله هاي گوشتي که در گذشته تهيه شده است نشان مي دهند که همگي استفاده از برنامه نوري متناوب را در کنار برنامه متداولتر توصيه کرده اند در اينجابه شرح برخي برتريهاي سيستم نوري متناوب مي پردازيم :
1- برنامه نوري متناوب مصرف غذا را افزايش مي دهد در زمان روشن شدن چراغها بايد مطمئن باشيد که دانخوريها دراراي دان کافي هستند برنامه نوردهي و تغذيه بايد به خوبي همزمان گردند دانخوريهاي اتوماتيک بايد پيش از روشن شدن چراغ روشن شده و به ميزان کافي دان داشته باشند . هرگز وقتي دانخوري خالي است چراغها را روشن نکنيد زيرا مرغها را عصبي کرده و آنان را به فعاليت بيش ازحد تحريک مي کند که اين خود اتلاف انرژي و کاهش توليد گوشت مي گردد .
2- برنامه نوري متناوب فعاليت عضلات را افزايش مي دهد در زمان روشن شدن چراغها ، مرغها شروع به خوردن غذا مي کنند و لذا ونوردهي منظم فعاليت عضلات را همانند ورزش کردن تشديد مي کند اين مسئله به خصوص براي پاهاي پرندگان که بايد وزن سنگين بدن آنها را تحمل کنند بسيار مفيد است به همين جهت برنامه نوري متناوب مي تواند از بروز و تشديد مشکلات مربوط به پاها جلوگيري کند
3- برنامه نوري متناوب بازدهي غذا را افزايش مي دهد بسياري از آزمايشهاي انجام شده در سطح مرغداريها ، دانشگاهها و مراکز تحقيقاتي ازجمله موسسه تحقيقاتي نشان داده اند که استفاده از برنامه نوري متناوب حدود 5 تا 10 درصد بازدهي غذا را بهبود مي بخشد و وزن نهايي حاصل مشابه و يا حتي بهتر خواهد بود علت اين امر آن است که وقتي مرغها دان را طي مدت 1 تا 2 ساعت زمان روشنايي مي خورند براي هضم و جذب غذاي مصرف شده برحسب کيفيت وترکيبات غذا ، سن و شرايط محيطي به 2 تا 4 ساعت زمان نياز دارند وقتي که پرندگان بعد از مصرف غذا آرام نشسته يا خوابيده اند ضريب تبديل غذا به گوشت بسيار بهتر خواهد بود و براي هضم غذا در تاريکي نياز به انرژي کمتري وجود دارد فقط تصور کنيد که يک پرنده در حال راه رفتن يا ايستادن براي انقباض عضلاني نياز به مصرف کالري بيشتري دارد .
4- برنامه نوري متناوب ، استرس حرارتي را به حداقل مي رساند با محدود کردن پرندگان و خوردن غذا و يا هضم غذاي خورده شده در گرمترين ساعات روز ، جوجه هاي گوشتي به خصوص جوجه هاي سنگين وزن حرارت کمتري در بدن خود توليد نموده و لذا مي توانند هواي گرم را بهتر تحمل کنندو بازده بهتر و تلفات کمتري خواهند داشت .
5- برنامه نوري متناوب ، زمان بيشتري را براي خوردن غذا فراهم مي کند هر پرنده مثل هر فرد ديگري شخصيت خاص خود را داراست برخي از آنها سلطه جو و پرخاشگر و بعضي ترسو و کمرو هستند برنامه نوري متناوب با فراهم کردن زمان بيشتر براي تغذيه مرغ ها ، شانس بيشتري به همه آنها براي به دست آوردن غذا ميدهد با وجود اين براي انجام صحيح اين امر و براي تغذيه خوب و يکنواخت ممکن است لازم شود فضاي دانخوري و آبخوري را افزايش دهيد .
6- برنامه نوري متناوب هزينه انرژي را کاهش داده و استهلاک و پوسيدگي ادوات را نيز کم مي کند شکي وجود ندارد که مصرف انرژي کمتر هزينه هاي کمتري دارد دريک آزمايش نشان داده است که استفاده از برنامه نوري متناوب هزينه هاي برق را 33% کاهش داده است استفاده کمتراز وسايل و ادوات دانخوري سبب افزايش عمر آنها خواهد شد .
7- برنامه نوري متناوب بازده بهتري را ايجاد مي کند به عنوان يک اصل تاريکي فعاليتهاي مرغ را کمتر کرده و مي تواند کيفيت لاشه را بهبود بخشد همچنين نشان داده شده است که ميزان تلفات بين 2 تا 3 درصد کاهش يافته واحتمالا چربي کمتري در محوطه شکمي ذخيره مي شود .
توصيه هايي براي يک برنامه نوري عملي
تعداد بسيار زيادي برنامه نوري متناوب با نتايج بسار خوب درمزارع و يا موسسات تحقيقاتي آزمايش شده است دراينجا خلاصه اي از چندين برنامه نوري مختلف به عنوان يک راهنما آورده شده است اکثر واحدهاي پرورش دهنده مرغ گوشتي براي چند روز اول استفاده از 24 ساعت نور را توصيه کرده و سپس تا 21 روزگي 23 ساعت نور را توصيه مي کنند شدت نور با مقدار 2 تا 3 فوت کندل شروع شده وتدريجا تا سن 3 هفتگي به 5% فوت کندل کاهش مي يابد آسانترين راه کاهش شدت نور استفاده از دايمر و يا تعويض حباب چراغها متناسب با سن پرندگان است بعد از 21 روزگي بعضي از برنامه هاي نوري در يک دوره 24 ساعته اجرا مي شوند دراين برنامه معمولا 1 تا 2 ساعت نور و پس از آن 2 تا 3 ساعت تاريکي داده مي شود هر دومرحله روشنايي و تاريکي بايد به اندازه کافي طولاني باشند تا پرندگان زمان کافي براي خوردن هضم کردن و تخليه محتويات روده براي تغذيه مجدد را داشته باشند اگر ترکيب خوبي از تاريکي و روشنايي برقرار شود مواد غذايي کارايي بهتري جذب شده و سبب افزايش وزن بدن و بهبود ضريب تبديل ميگردند .
در مورد حملات قلبي و تلفات بالا در گزارشهاي بسيار جالب ديگري نشان داده شده است که کاهش مدت نور به 6 ساعت در سنين 3 تا 21 روزگي مي تواند سبب کاهش سرعت رشد اوليه شود سپس تا زمان کشتار نور به 23 ساعت افزايش داده شد اين روش مي تواند درمقايسه با سيستم سنتي 23 ساعت نور تلفات را 2 تا 3 درصد کاهش دهد بدون اينکه اثري روي وزن بدن بگذارد تصور مي شود که استفاده از اين برنامه سبب بهبود شکل استخوان بندي شده و استرسهاي حاصل از رشد زودرس را کاهش مي دهد برخي از محققين اظهار داشته اند که بعد از 6 ساعت روشنايي افزايش متناوب ساعات نوردهي مي توانست با نتايج مشابهي انجام مي پذيرد در هرحال توصيه مي شود در صورتي که برخي از انواع برنامه هاي نوردهي متناوب در مزرعه قابل استفاده است تمام عوامل مورد بررسي و ارزيابي قرار گيرند روش جديد را در مزرعه به کار بنديد حتي المکان اطلاعات بيشتري جمع آوري نموده و آنها را تحليل نمائيد تا بتوانيد بهترين برنامه نوري را که منطبق بر نيازهاي شما باشد انتخاب نماييد .
فصلنامه چکاوک – مهندس شاهين ماکويي و دکتر فريد اکرمي
