مقدمه :
استفاده از واكسن هاي زنده و كشته به منظور پيشگيري از تعداد قابل ملاحظه اي از بيماري هاي ويروسي و ميكروبي كه از ساليان گذشته با همت دانشمندان اهل فن در زمينه پيشگيري از بيماري هاي طيور به مرحله اجرا گذاشته شده است به شدت در حال توسعه و تكوين مي باشد . كاربرد بيوتكنولوژي در ساخت واكسن هاي مختلف طيور ديدگاه جديدي است كه دانشمندان مطالعات و بررسي هاي تئوري و عملي آن را مدتي است آغاز كرده است و اميدوارند با استفاده از اين سيستم تحولي در ساخت واكسن ها ايجاد كنند . به هر تقدير تشخيص و جدا كردن عامل بيماري و تعيين سروتيپ عامل بيماريزا در هر منطقه در استفاده از نوع واكسن مصرفي در غالب موارد تاثير بسزايي دارد. در اين مجموعه سعي گرديده است واكسن هاي زنده و كشته مصرفي در كشور كه با مطالعه و بررسي بيماريهاي موجود در حد امكان انتخاب آزمايش ثبت و سپس به مرحله مصرف رسيده معرفي گردند تا همكاران دامپزشك با شناخت از نوع واكسن هاي موجودو ارزيابي كيفيت آنها با در نظر گرفتن سروتيپ بكار رفته در واكسن و چگونگي كنترل و سير بيماريها پس از مصرف و نهايتا جمع بندي اطلاعات مربوط به هر واكسن مصرف شده و ارسال گزارش اين سازمان را در انتخاب نوع واكسن ياري كنند .

واكسيناسيون ضروري در ايران :
واكسن هايي كه در پيشگيري بيماريهاي طيور مورد استفاده قرار مي گيرند عبارتند از :
1 – واكسن بيماري مارك
MD.Vac) . Marec's disease vaccine
2 – واكسن بيماري نيوكاسل
(ND.Vac) . Newcastle disease vaccine
3 – واكسن بيماري گامبورو
Vac). Bursal disease vaccine (IBD.
4 – واكسن بيماري برونشيت عفوني
(IB.Vac). Infections bronchitis vaccine
5 – واكسن بيماري لارنگوتراكئيت عفوني طيور
(ILT.Vac). Infections laryngot racheitis
6 – واكسن بيماري آبله طيور
Fowl pox Vaccine (FP. Vac).
7 – واكسن بيماري آنسفالوميليت طيور
-yeletis vaccine (AE . infections avian.
Vac) . encephalom
8 – واكسن بيماري كوريزاي عفوني طيور
Vac) . Infections coryza vaccine(IC.
9 – واكسن بيماري سندرم كاهش توليد يا
(egg drop syndrom)
10 – واكسن بيماري پاستورلوز يا وباي مرغان
Vac) . Fowl cholera vaccine(FC.
11 – واكسن بيماري كوكسيديوز طيور
Coccidiosis. Vac.
12 – واكسن بيماري آنفلوآنزا طيور تحت تيپ H9N2
Vac.) Avian influenza. Vaccine (Ai,
13 – واكسن كشته عليه بيماري رئوويروسي در گله هاي اجداد اخطار Waming
1 – كليه واكسن هايي كه از ويروس يا باكتري تهيه شده اند نبايد در معرض حرارت و دقيقا برابر دستورالعمل مؤسسه سازنده از نظر نگهداري Storage بكارگيري Indication for use و روش واكسيناسيون vaccination method of بكار گرفته شوند .
2 – از مصرف كليه واكسن ها و مواد بيولوژيك و داروهايي كه فاقد برچسب و دستورالعمل مؤسسه سازنده و شماره توليد Lot/Bath و تاريخ مصرف date Expair‌باشند بايد اكيدا خودداري شود .
خصوصيات و تركيب واكسن هاي مصرفي
Composition and characteristics
1 – واكسن بيماري مارك
Marek disease vaccine
در حال حاضر دو نوع واكسن مارك در ايران به مصرف مي رسد :
الف - :HVT. Vaccine اين نوع واكسن از هر پس ويروس بوقلمون
Live viruse (FC-126 starin Turkey freeze dried herpes virus)/ و به صورت ليوفيلينره ساخته شده و مصرف آن در جوجه هاي تخمگذار در يكروزگي برابر دستورالعمل مؤسسه سازنده ضروري و اجباري است .
ب – “Rispens vaccine : اين نوع واكسن از سويه Rispens و به صورت همراه با سلول (Cell - associated) كه در ازت مايع C deep) ه(frozen 196 نگهداري مي شود و در جوجه هاي يكروزه ما در برابر دستورالعمل مؤسسه سازنده به مصرف مي رسد.
توجه : بنا به پيشنهاد سازمان دامپزشكي كشور واكسن دو گانه Rispens + HVT و به شكل همراه با سلول در جوجه هاي يكروزه مادر گوشتي و تخمگذار و جوجه يكروزه تخمگذار تجارتي در كارخانه جوجه كشي مي بايد مصرف شود .
توجه : 1 – آمپول محتوي واكسن (در واكسن هاي همراه با سلول (Cell - associated) بايد در محلول ازت غوطه ور باشد و هيچگاه نبايد گذاشت سطح ازت مايه بر اثر تجخير كاهش پيدا نمايد به نحوي كه آمپول واكسن خارج از محلول قرار گيرد .
علائم اختصاري :

Infection av ian
Encephalomyelitis = IAE
Infection Bursal disease virus = IBDV
Infection bronchitis virus = IBV
Infection Coryza = IC
Newcastle disease virus = NDV
Fowl pox = FP
Infections Iaryngotracheitis = ILT
Fowl cholera = FC
Egg drop syndrom = EDS
Drinking water = DW
Eye drop = ED
Aerosol = AS
Intra muscular = IM
Subcutanous = Sub
Spray = SP
Speciefic pathogen free = SPF

1 – روش آشاميدني water Drinking
2 – روش قطره چشمي drop Eye.
3 – روش اسپري يا روش آئروسل Spray or aerosole
4 – روش تزريق زير جلد يا داخل عضلاني Injection intra muscular subcutaneous
5 – تلقيح در نسوج بال web Wing

روش آشاميدني
water Drinking
روش فوق بايد عينا بر طبق دستورالعمل مؤسسه سازنده واكسن صورت پذيرد با توجه به دستورالعمل ها و اعمال كليه شرايطي كه بايد در اين طريقه مايه كوبي در نظر گرفت مي توان با استفاده از جدول شماره يك اقدام به رقيق كردن واكسن كرده از معايب اين روش دريافت واكسن بطور غير يكنواخت توسط طيور گله است ، به طوري كه تعدادي از طيور ممكن است دز بيشتري و تعدادي دز كمتري را دريافت كنند در اين صورت عيار آنتي بادي حاصله در اين روش (آشاميدني) در گله غير يكنواخت و امكان آلوده شدن جوجه هايي كه داراي عيار آنتي بادي پايين مي باشند با ويروس بيماريزا وجود خواهد داشت .
واكسن هاي IBDV - NDV ILTV - IBV - AEV - را مي توان به روش فوق بكار برد .
2 – روش قطره چشمي
Eye drop
روش فوق عينا بايد بر طبق دستورالعمل مؤسسه سازنده واكسن صورت پذيرد با توجه به دستورالعمل ها عموما مقدار 1000 دز واكسن را در 25 سانتي متر مكعب آب مقطر و يا سرم فيزيولوژي و يا آب جوشيده سرد شده حل كرده و براي 1000 قطعه (جوجه – نيمچه – پولت) بكار مي برند . در اين روش يك قطره از محلول محتوي واكسن توسط قطره چكان مخصوص در داخل چشم چكانده مي شود .
واكسن هاي NDV ILTV - IBV - IBDV- را مي توان به روش فوق بكار برد .
3 – روش اسپري و يا روش آئروسل
Spray or Aerosole
با توجه به اهميت و تفاوتهايي كه دو روش اسپري و آئروسل با همديگر دارند يك دستورالعمل كلي در زمينه نحوه كاربرد واكسن نيوكاسل با روش هاي اسپري و آئروسل ضميمه به صورت ارائه مي شود .
با روش فوق مي توان واكسن هاي ILTV - IBDV - IBV - NDV را جهت پيشگيري از بيماريهاي مربوطه بكار گرفت .
4 – روش تزريقي
Injection
اصولا كليه واكسن هاي كشته (Inactive) و تعداد محدودي از واكسن هاي زنده (Live) را مي توان با روش تزريقي مورد استفاده قرار داد . از مزاياي اين روش :
- استفاده از حداكثر عيار ايمني بدست آمده و دوام عيار حاصله به مدت طولاني
- وارد كردن مقدار يك دز آنتي ژن مورد نظر به هر قطعه
- يك دسته بودن عيار آنتي بادي حاصله در اين روش
- كاهش استرس ناشي از مصرف مداوم واكسن هاي زنده را مي توان ذكر كرد .
راه هاي تزريق
معمولا عضله سينه طيور (Pectoral muscle) و زير جلد ناحيه گردن under Subcutaneously توصيه مي شود .
اخيرا تزريق واكسن كشته در سطح بالايي ناحيه دم طيور surface of the tail Ventral بكار گرفته شده و همچنين واكسن مارك (MD) در 18 روزگي دوران جنيني (در زمان انتقال تخم مرغهايي نطفه دار از دستگاه ستر به هچر) مورد استفاده قرار گرفته و با موفقيت همراه بوده است