موقعیت و محدوده جغرافیایی شهرستان گناباد:
شهرستان گنابادبا9573 کیلومتر مربع وسعت در فاصله 275 کیلومتری جنوب مشهد قرار دارد از شمال به شهرستان مه ولات ، خلیل آباد و کاشمر واز شرق به خواف و از جنوب و جنوب غربی به قاینات ، فردوس و سرایان محدود می شود. جمعیت شهرستان بالغ بر 115998 نفر (مربوط به آمارگیری سال 1385) میباشد ، که 51.75%جمعیت ( 60033 نفر) ساکن مناطق شهری هستند و 48.25% جمعیت آن (55965 نفر) در روستاها سکونت دارند. 50.2% جمعیت را زنان و 49.8% جمعیت را مردان تشکیل می دهند . همچنین 77.8% جمعیت زنان و 83.6% جمعیت مردان شهرستان با سواد هستند.شهرستان گناباد از نظر موقعیت جغرافیایی در بین 57 درجه و 45 دقیقه تا 59 درجه و 31 دقیقه طول و 34 درجه و 5 دقیقه تا 34 درجه و 57 دقیقه عرض جغرافیایی قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا 1130 متر می باشد .
این شهرستان 3 منطقه کوهپایه ای ، دشت ونمک زارها و شنزارهای حاشیه کویر تشکیل شده است. مرتفع ترین کوه آن سیاه کوه با دامنه های سرسبز و دره های پر آب و ارتفاع 2440 متر می باشد . به دلیل اختلاف ارتفاع و شیب نسبتاً زیاد ، روان آب های حاصل از بارندگی عمدتاً به صورت سیلاب از نواحی مرتفع به نواحی پست تر جریان می یابد که این امر در بهار به علت افزایش میزان ریزش باران و ذوب برف های موجود در ارتفاعات سیاه کوه واقع در جنوب شهرستان بیشتر است ، این سیلاب ها عمدتاً در مخروطه افکنه های جنوب شهرستان نفوذ می کنند ودر تغذیه سفره های زیر زمینی منطقه نقش موثری را ایفا می نماید ، بنابر این منبع استحصال آب در منطقه آب های زیر زمینی می باشد که توسط قنوات یا چاه ها بهره برداری می باشد. دراین مطقه رودخانه دائمی وجود ندارد و منابع سطحی آن محدود به رودخانه های فصلی می باشد که مهمترین آن رودخانه کال شور با 150 کیلو متر طول می باشد که از ارتفاعات جنوبی و جنوب غربی سرچشمه گرفته وبه کویر نمک می ریزد .
شهرستان گناباد شامل سه بخش : مرکزی ، بجستان و کاخک بوده و متشکل از 5 شهر : گناباد ، بجستان ، کاخک ، بیدخت و یونسی می باشد. این شهرستان دارای 7 دهستان(پس کلوت، حومه،بجستان،جزین،یونسی،زیبد و کاخک) مرکب از 1471 پارچه آبادی می باشد که از این تعداد 267 آبادی آن دارای سکنه و بقیه خالی از سکنه می باشد .
1- بخش مرکزی:
بخش مرکزی گناباد به مرکزیت شهر گناباد با وسعت 4237 کیلو متر مربع ، 396 آبادی را تحت پوشش داشته که تنها 84 آبادی آن دارای سکنه می باشد و از دو دهستان پسکلوت و حومه تشکیل شده است. دهستان پسکلوت به مرکزیت بیمرغ با وسعت 2655 کیلومتر مربع ، 180 آبادی را تحت پوشش داشته . دهستان پسکلوت به مرکزیت بیمرغ با وسعت 2655 کیلومتر مربع ، 180 آبادی را تحت پوشش داشته که 22 آبادی آن دارای سکنه می باشد.
دهستان حومه به مرکزیت بیلند با وسعت 1582 کیلومتر مربع ، 216 آبادی را تحت پوشش داشته که 62 آبادی آن دارای سکنه می باشد.
2- بخش بجستان:
بخش بجستان به مرکزیت شهر بجستان با وسعت 4702 کیلومتر مربع، 624 آبادی را تحت پوشش داشته که 89 آبادی آن دارای سکنه می باشد و از 3 دهستان ، بجستان ، جزین و یونسی تشکیل شده است.
دهستان بجستان به مرکزیت مزار با وسعت 2004 کیلومتر مربع 230 آبادی را تحت پوشش داشته که 27 آبادی آن دارای سکنه می باشد.
دهستان جزین به مرکزیت زین آباد با وسعت 742 کیلومتر مربع ، 216 آبادی را تحت پوشش داشته که 26 آبادی آن دارای سکنه می باشد .
دهستان یونسی به مرکزیت یونسی با وسعت 1958 کیلومتر مربع 178 آبادی را تحت پوشش داشته که 36 آبادی آن دارای سکنه می باشد.
3- بخش کاخک :
بخش کاخک به مرکزیت شهر کاخک با وسعت 1245 کیلومتر مربع ، 451 آبادی را تحت پوشش داشته که 94 آبادی آن دارای سکنه می باشد و از دو دهستان زیبد و کاخک تشکیل شده است.
دهستان زیبد به مرکزیت زیبد با وسعت 491 کیلو متر مربع ، 172 آبادی را تحت پوشش داشته که 26 آبادی آن دارای سکنه می باشد .
دهستان کاخک به مرکزیت مرغش با وسعت 754 کیلومتر مربع ، شامل 279 آبادی بوده که 68 آبادی آن دارای سکنه می باشد.
شغل اکثر ساکنان شهرستان کشاورزی و دامداری است . از جمعیت شاغل بالای 10 سال 40.47%د در بخش کشاورزی و دامداری ، 20.72% در بخش صنعت و 28.25% در بخش خدمات مشغول فعالیت هستند.
نگرشی بر صنعت گاوداری و وضعیت گاوداری شهرستان:
منابع تامین آب مصرفی دامداری های شهرستان گناباد:
در حوزه شهرستان گناباد 1177رشته قنات وجود دارد که آب 250 رشته قنات تا 90% به شدت کاهش یافته و60% به طور کامل خشک شده وسطح ایستایی 413 حلقه چاه عمیق ونیمه عمیق به شدت کاهش یافته و 60% به طور کامل خشک شده است . سطح ایستایی 413 حلقه چاه عمیق ونیمه عمیق بین 25 تا 30 متر در اثر خشکسالی پایین رفته است . منابع تامین آب تعدادی از گله های گوسفند موجود در شهرستان را هرز آب های مزارع کشاورزی که توسط 413 حلقه چاه عمیق ونیمه عمیق آبیاری می گردند، تشکیل می دهد ، مضافاً اینکه چاه های نیمه عمیق دامداری موجود در مناطق دامداری شهرستان که اکثر آنها توسط دست آبگیری می شوند تامین کننده آب مورد نیاز جمعیت زیادی از دام شهرستان بویژه گوسفند و بز می باشد، که عمدتاً با احداث آبشخور در محل چاه ویا حمل توسط تانکر به محل دامداری مورد استفاده قرار می گیرد . آب مورد نیاز دامداری های موجود در حواشی شهرستان بویژه واحد های پرورش گاو شیری که اکثر آنها با تعداد 1 تا 4 گاو فعالیت ، از طریق استفاده از منابع تامین کننده آب شرب و با استفاده از لوله کشی تامین می شود.
مشکلات صنعت گاوداری شهرستان:
- کمبود علوفه با توجه به توسعه صنعت پرورش گاو شیری (85 % واردات و تنها 15 %تولید داخل شهرستان)
- حمایت از کشت جو به جای کشت گندم در منطقه با توجه به استعداد شهرستان در این زمینه( کشت جو مقاوم تر نسبت به شوری و نیاز آبی کمتر کمتر جو نسبت به گندم ، همچنین تامین اعتبار جهت سیلو سازی ذرت علوفه ای
- سامان دهی وضعیت خرید شیر خام از دامداران ( نرخ گذاری ، آزمایش چربی و بار میکروبی و تنظیم قرار داد یک ساله بین دامداران و تعاونی ها یا کارخانجات )
- تزریق نقدینگی به کارخانجات لبنی جهت پرداخت به موقع وجه شیر و نظارت بر نرخ خرید شیر توسط کارخانجات و تعاونی ها .
- نظارت سازمان نظام مهندسی در احداث دامداری ها به صورت صنعتی
نگرشی بر صنعت گوسفندداری و وضعیت گوسفندداری شهرستان:
گوسفندان بومی منطقه :
پرورش و نگهداری گله های گوسفند وبز تقریباًبه روش 100%سنتی اداره می شود ، که در این سیستم پرورش در رابطه با مسائل بهداشت ، و موارد مربوط به تاسیسات مورد نیاز هیچگاه از اصول و روش های علمی و فنی بهره گرفته نمی شود . تقریباً 77% جمعیت گله های گوسفند موجود در روستاها و آبادی های شهرستان را بز وبزغاله و23% بقیه را گوسفند و بره تشکیل می دهد . نژاد غالب گوسفندی نژاد بلوچی و بز های موجود در گله ها معمولاً غالباً از بزهای بومی منطقه(نژاد بز گنابادی) تشکیل شده است. هدف اصلی دامداران در رابطه با نگهداری گله های گوسفند و بز اولاً برای تولید گوشت بوده و تولید شیر، پشم، پوست ، کرک و مو در مراتب بعدی اهمیت می باشد. 75% از نحوه نگهداری گله ها در مناطق روستایی در هنگام استفاده از مرتع به صورت چکنه می باشد یعنی گوسفندان هر چند تن از اهالی روستا توسط یک چوپان به چرا برده می شود و 25% از گله های موجود به صورت مستقل (هر گله متعلق به یک نفر) به چرا برده می شوند. 25% از گله از مراتع موجوددر فاصله 5 تا 10 کیلومتری روستا استفاده می کنند و 75% بقیه جهت چرا به مراتع واقع در فواصل 10 تا 15 کیلومتری روستا برده می شوند . شیردوشی از میش وبز در تمامی موارد توسط دست و افراد خانواده انجام شده و میانگین سن شیردوش ها 48 سال می باشد. مقرون به صرفه نبودن استفاده از ماشین شیردوش و نداشتن امکانات کافی در این زمینه ، از دلایل اصلی عدم استفاده از ماشین شیردوش می باشد .
گله های گوسفند موجود در منطقه به طور متوسط 9.7 ماه از سال در مراتع نگهداری می شوند.مالکیت تمامی مراتع مورد استفاده در اختیار منابع طبیعی می باشد. اکثر گله داران گوسفند وبز جهت تغذیه دستی گله ها از جو استفاده می کنند . استفاده از جو به تنهایی ، مخلوط جو و علوفه ، مخلوط جو وکاه و یا مخلوط کنسانتره و کاه ، روش های مختلف تغذیه گله های گوسفند به صورت دستی می باشد.95% مواد خوراکی مورد نیاز جهت تغذیه دستی گوسفندان از گناباد و تنها 5% خوراک مصرفی از منابع داخلی روستا تامین می گردد.
طبق تحقیقات به عمل آمده 65% از علل تلفات در بین گله ها بیماری و35% نیز مارگزیدگی ، تغذیه نامناسب در اثر خشکسالی و حمله وحوش می باشد.عمده بیماری های شایع در بین گله های شهرستان به ترتیب اهمیت عبارتند از : بیماری های انگلی ، زردی و تب برفکی که بیش از 90% بیماری گوسفندان منطقه در اثر این سه عامل می باشد و 10% بقیه به سایر بیماری ها مربوط می شود . در اکثر موارد بره ها و بز غاله های اضافی ویا حذفی بعد از شیرگیری به فروش می رسند ولی در مواقعی که علوفه به مقدار کافی در دسترس می باشد گله داران اقدام به پرواربندی می نمایند که بیشتر به روش سنتی صورت می گیرد . بره ها و بزغاله های اضافی تا اوایل تابستان به همراه گله ویا به صورت جداگانه از مراتع و پس چر مزارع تغذیه می شوند وبعد از آن بره ها به صورت جداگانه نگهداری شده روزها به چرا برده شده و شب ها تغذیه دستی می شوند و نهایتاً درشهریور یا مهرماه جهت کشتار به بازار عرضه می گردند. 75% گله داران عضو یکی از شرکت تعاونی های دامداری موجود در شهرستان هستند. تامین خوراک با قیمت مناسب به ویژه در موقعیت های بحرانی همچنین پرداخت تسهیلات مالی کم بهره توسط بانک ها از کانال شرکت تعاونی ها باعث تشویق دامداران به عضویت در این شرکت تعاونی ها شده است.25% باقیمانده که در هیچ یک از شرکت های تعاونی عضو نشده اند،عدم اعتماد و عملکرد نامطلوب شرکت های تعاونی را علت عدم عضویت خود بیان کرده اند.
مشکلات بخش گوسفندداری شهرستان:
- تامین نقدینگی جهت هزینه جاری دام سبک در نیمه دوم سال جهت جلوگیری از فروش بره های نارس
- تامین علوفه جهت تغذیه دستی با توجه به فقر شدید مراتع ( تامین جو و پرداخت یارانه ، که در حال حاضر دام های سبک از سهمیه علوفه شهرستان بی بهره اند.
- قطع واردات گوشت و تزریق ارز مربوطه به پرواربندان جهت تولید گوشت قرمز
- اجرای طرح محوری "سیدر گذاری و فلاشینگ " جهت افزایش درصد دوقلوزایی یا چند قلوزایی
طرح سامان دهی دامداری های روستایی
با توجه به اینکه بیش از 70 % تولیدات بخش دام مربوط به دام روستایی است و تاکنون کمترین حمایت دولت از این بخش صورت گرفته است بنابر این لازم است توجه بیشتری به این بخش صورت گیرد.
ضرورت اجرای طرح:
- پایین بودن کیفیت محصولات دامی (شیر ، گوشت ، پوست ) از لحاظ بهداشتی
- فقر آگاهی و دانش فنی در دامداری های روستایی و عدم بهره وری کامل از امکانات تولید
- غیر بهداشتی و نامناسب بودن جایگاههای پرورش دام
- عدم بهره گیری از دانش کارشناسان و متخصصین مربوطه
- بالا بودن تلفات دام
- افزایش بیماری های مشترک بین انسان و دام
- بالا بودن هزینه های تولید
شیوه اجرای طرح:
- شناسایی وضعیت فنی و بهداشتی دامداری ها و برآورد نیاز آنها
- پیگیری در خصوص صدور مجوز های بهسازی و پروانه های روستایی
- برنامه ریزی در خصوص تامین نهاده های دامی برای قشر دامدار روستا و تدوین برنامه ای برای فروش تولیدات دامی
- احداث مراکز جمع آوری شیر در سطح روستاها
- برگزاری کلاس های ترویجی وآموزشی با همکاری اداره ترویج
- نظارت بر ساخت و ساز و بهسازی واحد های دامداری زیرا اعمال بهترین روش های تغذیه و اصلاح نژاد در صورت نداشتن جایگاه مناسب پرورش بی فایده می باشد.
وضعیت فعلی مراتع ، دام و جمعیت بهره بردار:
وضعیت مراتع کشور:
مراتع کشور یکی از منابع اساسی پایه ، برای تولید محسوب می گرددکه حفظ احیا و توسعه آن علاوه بر اینکه تولید پایدار ومستمر را به دنبال داشته ، بخش مهمی از علوفه مورد نیاز دام را تامین و نقش اساسی در حفظ آب و خاک و پایداری اکوسیستم را برعهده دارد. متاسفانه برداشت بیش از حد مجاز و مازاد بر توان تولید که ناشی از افزایش تعداد دام و جمعیت بهره بردار و موارد دیگر مانند چرای زود رس و مفرط ، بوته کنی ، تبدیل مراتع به دیمزارهای کم بازده بدون توجه به پتانسیل و شرایط مراتع بوده و باعث کاهش پوشش گیاهی و نهایتاً تولید علوفه شده است به گونه ای که در چند دهه اخیر سطح مراتع و پوشش گیاهی آن دستخوش تغییرات زیادی شده است . تبدیل وضعیت مراتع از عالی و خوب به متوسط ، فقیر و بسیار فقیر و تغییر روند گرایش مرتع به سمت منفی شدن ، افزایش فرسایش خاک و هدر رفتن آب و سیلاب های مخرب را به دنبال داشته است . به همین دلیل بحث تعادل دام ومرتع با نگرش حفاظت منابع طبیعی تجدید شونده مطرح گردید.
مراتع به عنوان یکی از سرمایه های ملی کشور ، از ارزش اقتصادی و غیر اقتصادی بالایی برخوردار است . ولی متاسفانه امروز شاهد وارد آمدن خسارات فراوانی به این منابع ارزشمند هستیم . از جمله خسارات وارده به مراتع حضور دام های اضافی است که در مراتع تعلیف می شوند .
بر اساس آمار موجود مراتع ایران با وسعتی برابر با 90 میلیون هکتاردارای تولیدی برابر با 10.7 میلیون تن علوفه خشک قابل بهره برداری مجاز و یا 5.885 مجاز می باشد ، اگر میزان علوفه مورد نیاز یک واحد دامی T.D.N میلیون تن
و هر کیلوگرم علوفه مرتعی معادل 0.55 T.D.N در سال 276.5 کیلوگرم
درنظر گرفته شود ، میزان علوفه تولیدی مراتع جوابگوی32.26 T.D.Nکیلوگرم
میلیون واحد دامی به مدت 8 ماه خواهد بود .بر اساس آخرین آمار از سوی معاونت امور دام 124000واحد دامی است و از این میزان 108187.5 هزار واحد دامی وابسته به مراتع می باشند ، که تقریباً 3 برابر ظرفیت موجود می باشد . لازم به ذکر است که جمعیت انسانی دارای دام سبک در دو بخش عشایری و روستایی به میزان 1653260 خانوار برآورد گردیده است که از این تعداد خانوار 180000 خانوار در بخش عشایری و 736000 خانوار در بخش روستایی می باشد 81درصد از جمعیت یعنی 737260خانوار 20 راس دام دارند و از مراتع اطراف روستا بهره برداری می نمایند. با در نظر گرفتن اندازه اقتصادی و واحد مطلوب بهره برداری ، مراتع کشور می تواند حدود 180 هزار خانوار بهره بردار را برای مدت 8 ماه پاسخگو باشد . لازم به ذکر است که حدود 916 هزار خانوار بهره بردار ، بخش عمده از علوفه دام خود را از مراتع کشور تامین می نمایند که حدوداً 5 برابر ظرفیت می باشد .
در حال حاضر بخش عمده این کسری علوفه به طور غیر مجاز از سطح مراتع کشور برداشت می گردد. لذا برای جلوگیری از این روند تخریب و بهره برداری بهینه از مراتع ، نیازمند مدیریت صحیح جهت حفظ و احیای این ثروت الهی هستیم که این امر تنها با اجرای تعادل دام و مرتع امکان پذیر می باشد .
وضعیت مراتع شهرستان
مراتع شهرستان گناباد به دلیل شرایط خاص آب و هوایی و کمبود نزولات جوی عمدتاً شامل اراضی بیابانی و مراتع متوسط ، فقیر و خیلی فقیر می باشد . گرچه در ارتفاعات این شهرستان رویشگاه های طبیعی و ذخایر جنگلی شامل : درختان بنه،کسور و بادامشک وجود دارد.
از 9573 کیلومتر مربع مساحت شهرستان ، 575.7 کیلومتر مربع مربوط به اراضی کشاورزی و مسکونی می باشد و مابقی به مساحت 8997.3 کیلومتر مربع که معادل 94 درصد از کل مساحت شهرستان است ، مراتع شهرستان را شامل می گردد.
حدود 400000 هکتار از مراتع شهرستان ممیزی مرتع شده و تاکنون 16 طرح مرتعداری به مساحت حدود 100000هکتار تهیه گردیده و عملیات احیاء و اصلاح در بسیاری از مراتع شهرستان انجام شده که مراتع احیاء و اصلاح شده نجم آباد و برجوک ، سه فرسخ و آب باریک از جمله مراتع اصلاح شده الگویی در سطح استان می باشد. در نتیجه فعالیت های بیابان زدایی تاکنون بیش از 150000 هکتار از عرصه های بیابانی شهرستان به تاغزارهای انبوه تبدیل شده است وتاکنون سه پارک جنگلی به مساحت حدود 90 هکتار در مناطق عمرانی ، قوژد و سه فرسخ بجستان توسط اداره منابع طبیعی شهرستان احداث شده که مورد استفاده شهروندان و مسافران قرار می گیرد .
سه منطقه عمده در شهرستان گناباد تحت فرسایش بادی قرار دارد و چنانچه در جهت بوته کاری و احیای این مناطق اقدامی صورت نگیرد این مناطق نیز به مساحت شنزارهای شهرستان افزوده خواهد شد. این سه منطقه عبارتند از :
1- مناطق گناباد و بیدخت
2- مناطق جنت آباد،گیسور و عمرانی (بخش هایی از این مناطق در شهرستان های تربت حیدریه و خواف قرار دارد)
3- قاسم آباد و بشرویه (بخشی از این منطقه در شهرستان فردوس قرار دارد)
وسعت این مناطق برابر 299726 هکتار است که 244546 هکتار آن در منطقه برداشت و 55180 هکتار آن در منطقه رسوبگذاری قرار دارد . 4031 هکتار آن فعال ، 43937 هکتار نیمه فعال و 7212 هکتار کم فعال و یا غیر فعال می باشد. بررسی ها و مطالعات کارشناسی انجام شده بیانگر این واقعیت است که شهرستان گناباد به دلیل خشکسالی های چند ساله اخیر بیش از گذشته در معرض پدیده بیابانزایی قرار گرفته است ، که چرایه بی رویه و بدون برنامه این روند را تسریع نموده است . طبق مطالعات انجام شده 299726 هکتار معادل 33 درصد کل وسعت شهرستان تحت تاثیر فرسایش بادی قرار داردکه مناطق مسکونی ، تاسیسات اقتصاد ، اراضی کشاورزی ، چاه های عمیق ، راه های مواصلاتی و منابع زیست محیطی شهرستان بخصوص در نقاط مرکزی مرکزی شهرستان در شهر های گناباد و بیدخت تحت تاثیر کانون های بحرانی فرسایش بادی قرار گرفته اند که طبق ارزیابی انجام حداقل خسارت وارده از این بابت به منابع زیستی و اقتصادی شهرستان 8,604,962,000ریال می باشد ، از طرفی در اثر خشکسالی های چند سال اخیر پوشش گیاهی شهرستان به شدت آسیب دیده و بسیاری از تاغزارها و بوته ای های چند ساله دچار خشکیدگی شده اند که علاوه بر کاهش تولید علوفه باعث تشدید فرسایش های آبی و بادی خاک گردیده است . تعادل دام و مرتع و بوته کاری مناطق بیابانی از مهمترین راهکارها برای برطرف نمودن این فرسایش می باشد .
سیاست های اجرایی جهت رسیدن به تعادل دام و مرتع:
- رعایت زمان ورود دام به مرتع خصوصاً در مراتع ییلاقی به منظور جلوگیری از چرای زودرس با هدف افزایش پوشش گیاهی
- نظارت و کنترل پروانه چرای دام (پروانه مرتعداری) در کلیه مراتع کشور
- انجام برنامه های آموزشی و ترویجی به منظور ارتقاء سطح دانش و کارایی بهره برداران
- تغییر شیوه دامداری به ویژه جایگزینی دام سنگین با دام سبک به دلیل کاهش وابستگی به علوفه مراتع
- ساماندهی جمعیت مازاد بهره بردار از سطح مراتع
- برنامه ریزی خرید تدریجی دام سبک مازاد وابسته به مرتع و کشتار آن جهت کاهش جمعیت دام سبک وابسته به مرتع به منظور رعایت ظرفیت مراتع
- تثبیت حقوق بهره برداران عرفی در عرصه مراتع در راستای ایجاد امنیت شغلی و امنیت سرمایه گذاری با توجه به ماده 104 ، 108 و 109 قانون برنامه سوم و آیین نامه های اجرایی آن
- ایجاد شرایط مناسب جهت واگذاری حقوق بهره برداری از مراتع به منظور کاهش جمعیت بهره بردار در عرصه های مرتعی با توجه به آیین نامه ماده 104 و 108 و دستورالعمل ممیزی مراتع
- ایجاد تشکل های قانونی و تهیه ضوابط بهره برداری از مراتع و ایجاد شرایط قانونی استمرار حق بهره برداری
- رعایت اصول مرتعداری به جای دامداری با تاکید بر حفاظت آب و خاک و حمایت از مرتعداران به عنوان تولیدکنندگان
- ایجاد شرایط مناسب جهت تبدیل دیمزارهای کم بازده و شیب دار به مراتع دست کاشت جهت حفظ آب و خاک و افزایش تولید علوفه
- ایجاد ایستگاه های انتظار دام و خرید دام مازاد در راستای کاهش تعداد دام از عرصه های مراتع
- فراهم نمودن تسهیلات اعتباری بیشتر به منظور همکاری و مشارکت مرتعداران – توسعه بیمه مراتع به منظور ایجاد مدیریت بهتر از عرصه های مرتعی
- ارائه خدمات دامپزشکی و دامپروری
- اقدامات حمایتی در زمان قرق بعضی از مراتع
- هدایت طرح اسکان یا ساماندهی عشایر
- واگذاری اراضی مستعد زراعی به بهره برداران عرفی
- عدم واگذاری پروانه چرا زیر 50 واحد دامی و سامان دهی آن در قالب تشکل های بهره برداری
- برنامه های تشویقی برای مجریانی که فصل چرا را رعایت می کنند و متناسب با ظرفیت مرتع دام وارد مرتع می نمایند
نگرشی بر صنعت مرغداری و وضعیت مرغداری در شهرستان گناباد:
عواملی که در تولید دخالت دارند عبارتند از: سرمایه ، کار و مدیریت . البته هیچ یک از عوامل فوق بر دیگری اولویت ندارند . بدون داشتن یک مدیریت خوب نمی توان یک سرمایه اقتصادی واحد را بنا نهاد و بدون داشتن افراد فنی و کاردان نمی توان یک سرمایه را به گردش در آورد و بدون سرمایه نیز نمی توان کار کرد .
اقتصاد مرغداری منوط به داشتن یک سری اطلاعات فنی وتجربی است . مثلا اگردر مدیریت یک واحد یک صد هزار قطعه ای مرغ گوشتی یک مقدار سهل انگاری نماییم و ترکیب جیره غذایی طوری باشد که ظریب تبدیل غذایی بالا رود و قطعه 50 ریال در روز دان بییشتری مصرف کند و یا ریخت وپاش نماید روزانه 5000000 ریال و ماهانه 150000000 ریال و سالانه 1800000000ریال متضرر خواهیم شد .
جایگاه مناسب پرورش ، کلید موفقیت در صنعت مرغداری :
برای موفقیت در کار مرغداری اولین مسئله انتخاب زمین و جایگاه مناسب می باشد . از نظر شرایط جغرافیایی ، در نظر گرفتن جهت بادهای فصلی می تواند در ساختن بنا به ما کمک کند . سالنهای مرغداری باید به گونه ای بنا شود که اصولا در جهت باد قرار گیرد و از کوران هوا جلوگیری و باعث تهویه خوب و جلوگیری از فشار باد بر سالنها شود ضمنا ساختمان ها باید طوری باشد که دارای حد اکثر اشعه آفتاب در زمستان باشد . از این رو بهترین جهت برای لانه جهت جنوبی یا شرقی است و دراین جهت ها اثر باد معمولا"کمتر است . مصالح مورد استفاده در لانه ها از مواد ارزان قیمت تشکیل شده باشد . دسترسی به آب لوله کشی وبرق شهر از امتیازات مهم پرورش طیور است . حریم جایگاه با مرغداری اطراف حداقل 500 متر باشد . از نظر شرایط بهداشتی مسئله تهویه از مهمترین اصول در این جایگاه ها می باشد و به وسیله تهویه می توان میزان رطوبت لانه را ثابت نگه داشت . همچنین باید گازهای مضر تولید شده در سالن را خارج نمود چون متابولیسم در پرندگان بسیار بالا می باشد . از این رو مقدار هوای مورد نیاز آنها در واحد وزن نسبت به دا مهای بزرگتر زیاد تر است ، به هر حال رطوبت سالنهای مرغداری نبایستی از 70% بیشتر باشد . تهویه ناقص سبب به وجود آمدن بیماری های تنفسی به خصوص سی آردی میشود . تهویه در زمستان اقلب مشکل تر از تابستان است زیرا تهویه در زمستان موجب سرد شدن لانه می گردد و این امر اگر به خوبی و دقت انجام نگیرد باعث تغییر ناگهانی حرارت می گردد و خطر سرما خوردگی، برونشیت وکوریزا را افزایش می دهد . مسئله دیگر حرارت می باشد که میزان آن در سالنها پرورش جوجه در سنین مختلف رشد ( از 35 درجه در روز اول تا 20 درجه در هفته ششم) متغیر و در مرغداریهای تخمگذار بهترین درجه حرارت 18-30 درجه سانتی گراد در نظر گرفته می شود.از دیگر شرایط بهداشتی لانه رطوبت می باشد که به علت متابولیسم بالا و همچنین ظریب مصرف آب طیور نسبت به سایر دام ها مقدار تبخیر از ریتین را زیاد می کند چنانچه رطوبت در لانه افزایش یابد شرایط برای بیماری های میکروبی وانگلی مهیا می گردد . به وسیله تهویه خوب می توان از تراکم رطوبت لانه کاست .
مهمترین راهکار برای افزایش سوددهی مرغداری:
بررسی های که در ایران بطور پراکنده در مرغداریها وصنایع مرغداری شده است نشان داده است که سطح بهروری وراندمان در ایران پایین تر از استاندارد می باشد ، زیرا در مراحل مختلف ضایعات بیش از حد معقول است. برای اینکه وضع ضایعات وعلل آن روشن شود می توان ضایعات صنعت مرغداری را به سه دوره یا مرحله بشرح زیر تقسیم نمود :
1 ـ ضایعات در مرحله تولید
برای اینکه به میزان پایین بودن راندمان ودر نتیجه ضایعات در این مرحله پی برد باید استاندارد قابل قبولی در دست داشت تا با مقایسه باآن وضع راندمان مرغداری را در مرحله تولید ارزیابی نمود .از نظر تولید گوشت سویه های تجاری که در ایران وجود دارد وضعیت تولیدشان مورد بررسی قرار گرفته وبدین قرار است :
وزن متوسط در 8 هفتگی 1700 گرم ، ضریب تبدیل غذایی 2/2 کیلوگرم ، تلفات 2/5 درصد.از نظر تولید تخم مرغ بررسی های انجام شده که د رشرایط مناسب در مرغداری های تجاری میزان بهروری وراندمان به قرار زیر است:
سن شروع تخم گذاری 5 ماهگی ، میزان متوسط 255 عدد تخم مرغ ، وزن متوسط تخم مرغ 60/4 گرم ضریب تبدیل غذا به تخم مرغ 2/7 تلفات در دوره رشد 4/5% تلفات در مرحله تخمگذاری 10/3 درصد مجموع تلفات از روز اول تا پایان تخمگذاری 14/8 درصد.
تلفات در کشور ما چه در جوجه ها ی گوشتی وچه در جوجه های تخمی متأ سفانه بیش از ارقام استاندارد است بطوریکه طبق مدارک موجود و همچنین مطالعات انجام شده،حد متوسط تلفات در مورد نژاد های تخمی در هنگام پرورش 12درصد ودر دوره تخمگذاری 18 درصد و مجموعا" 30 درصد ذکر شده است بدین ترتیب رقم تلفات در گله های تخمی در کشور ما دو برابر استاندارد است در مورد گله های گوشتی نیز این صادق است و طبق آمار نیمه رسمی تلفات در جوجه های گوشتی در حدود 7-10 در صد می باشد .
2- ضایعات غذا:
همانطور که در ابتدا اشاره شد نسبت تبدیل غذا به گوشت بطور استاندارد حداکثر2.2 می باشد ونسبت تبدیل غذا به تخم مرغ 2.7است .در حالیکه در ایرا ن مطالعات ابتدایی نشان داده است که ضریب تبدیل غذا به گوشت مرغداری ها خوب حدود 2.5حتی 2.7 و نسبت تبدیل غذا به تخم مرغ 3 کیلو می باشد .بدین ترتیب ما به ازای هر کیلو گوشت 300-500 گرم ودر ازای هر کیلو تخم مرغ نیز 300 گرم غذای اضافی مصرف نموده ایم.
علل ضایعات در ایران به دو صورت مستقیم و غیر مستقیم دیده می شود عواملی که به طور مستقیم تأثیر دارد را می توان تحت عنوان ریخت و پاش دسته بندی کرد این امر اغلب در اثر روشهای غلط نگاهداری غذا پخش غذا نا مناسب بودن دان خوری ها وجود پرندگان و حشرات عدم آگاهی ودلسوزی کار گران میباشد بطوریکه در اثر عدم توجه به این نکات ساده اغلب بین 5-7 درصد از غذا در مرغداری های عمومی ممکن تلف شود
علاوه بر تلف شدن مستقیم غذا بعلت ریخت وپاش غذاممکن است بطور غیر مستقیم نیز تلف شود در نتیجه ضریب تبدیل غذایی و راندمان غذا کاهش یابد .
وجود بیماری درگله های طیور اغلب سبب کاهش بازدهی غذا به میزان 3-7 درصد می شود مثلا در بیماری کوکسیدوز کرم ها ی انگلی پس از درمان گله .چون دستگاه گوارش مجروح میشود و عوارض در سلولهای اپی تلیال روده بوجود می آید در نتیجه روده ها پس از بهبودی نیز نمی توانند مانند سابق غذا را هضم وجذب کنند د رنتیجه مقدار قابل توجهی غذا که وارد دستگاه گوارش می شود بدون استفاده به صورت مدفوع از بدن خارج می شود و راندمان غذا کاهش می یابد.
- کم شدن بازده غذا در اثر حرارت :
بهترین حرارت برای مرغ ها در حدود 18-15 درجه است. بالا رفتن حرارت و پائین آمدن آن هر دو سبب کاهش راندمان غذا می شود. بالا رفتن حرارت از میزان مناسب ذکر شده بیشتر در کاهش راندمان غذا اثر دارد. تجربه نشان داده است که هر قدر درجه حرارت محیطی بالا می رود = میزان خوردن غذا و همچنین ضریب تبدیل آن به بهره کاهش می یابد. علت این امر این است که از نظر فیزیولوژیکی مرغ تا زمانی که احتیاجاتش از نظر انرژی تأمین نشده از خوردن دست نمی کشد لذا اگر هوا گرم باشد چون انرژی مورد احتیاج طیور کم است لذا مرغ غذای کمتری می خورد و چون در مقدار غذای خورده شده مقدار کافی پروتئین و سایر مواد غذائی موجود نیست لذا احتیاجات مرغ کاملاً تأمین نشده و میوان محصول کاهش می یابد. عکس این امر در مورد کاهش حرارت مشاهده می شود از این رو برای رفع این اشکال باید دو فرمول غذای طیور در زمستان و تابستان داده شود تا از نظر ضریب تبدیل غذائی اختلال بوجود نیاید. بدین جهت معمولاً جیره مرغهای تخمی در تابستان باید دارای پروتئین بیشتر و انرژی کمتر و در زمستان پروتئین کمتر و انرژی بیشتر داشته باشد.
- کم شدن بازده غذائی در اثر فرمولهای نامناسب :
نکته دیگری که به میزان زیاد سبب کم شدن راندمان غذا می گردد نامناسب بودن ترکیب جیره غذائی است.
افزایش و کاهش نسبتهای معین شده برای جیره غذائی طیور هر دو سبب کم شدن استفاده از غذا می گردد.
- وجود ضایعات در اثر رعایت نکردن محدودیت غذائی در نیمچه های تخمی.
- کم شدن بازده غذائی در اثر عدم توجه به درصد تولید :
چنانچه در تمام مدت تخم گذاری بدون توجه به درصد تولید جیره غذائی یکنواخت در اختیار گله مرغ قرار داده شود راندمان غذا پائین می آید، زیرا اگر جیوه یکنواخت و مثلاً براساس 15 درصد پروتئین باشد در هنگامی که درصد تولید پائین است (کمتر از 65 درصد) مقدار بیشتری پروتئین در اختیار مرغ قرار می گیرد که سبب اتلاف غذا شده و اقتصادی نیست. برعکس هنگامی که تولید بالاست میزان پروتئین به اندازه کافی نیست از این رو چون احتیاجات مرغ به طور کامل تأمین نمی شود درصد تولید پائین می آید که در هر صورت سبب کاهش راندمان غذا به بهره می گردد، از این رو باید بسته به میزان درصدتخمگذاری تغییرات لازم را در جیره غذائی داد و متأسفانه چنین چیزی در ایران متداول نیست. بدین ترتیب عوامل ذکر شده در فوق سبب می شود که راندمان غذا کاهش یافته و ضایعات بالا رود.
3- ضایعات در مرحله بهره برداری:
در مورد جوجه گوشتی این مرحله شامل کشتار بسته بندی و عرضه به بازار و در صورت لزوم ذخیره کردن در سردخانه می باشد و در مورد مرغ تخمگذار شامل جمع آوری تخم مرغها، درجه بندی کردن و عرضه به بازار است. ضایعاتی که در این مرحله وجود دارد به دین قرار است:
- طبق مطالعات انجام شده در حدود 3.7 درصد از کل تخم مرغ تولید شده دچار شکستگی شده و غیر قابل مصرف می گردد. به دین ترتیب که 6.3 درصد در مزرعه و 7.3 درصد در هنگام درجه بندی کردن و حمل و نقل و فرستادن به بازار می شکند. مطالعات مقدماتی در ایران نشان داده که شکستگی تخم مرغ در ایران بیش از 10 درصد می باشد که قسمتی از آن در اثر نازک بودن پوسته تخم مرغهای تولید شده و قسمت اعظم آن در اثر غلط بودن وضع مارکتینگ است. علت نازک بودن پوسته تخم مرغها را در ایران می توان به علت گرمای محیطی و تغذیه نامناسب از نظر میزان کلسیم و فسفر و بالاخره شرایط نگاهداری و ساختمان لانه دانست.
- ضایعات ناشی از فرستادن جوجه در وزنهای پائین:مسئله اینکه جوجه کبابی گوشتی در چه سن و در چه وزنی به بازار ارسال گردد عامل مهمی از نظر ضایعات به شمار می رود. معمولاً از نظر اقتصادی بهترین وزن برای فرستادن جوجه ها به بازار وزن متوسط 1800 گرم می باشد. در این وزن حداکثر بهره وری حاصل می شود در صورتی که در ایران عملاً وزن جوجه های ارسال شده به بازار به مراتب کمتر از این حد است.
کاهش هزینه ها در مرغداری ها ، افزایش درآمد:
1- هزینه سرانه مربوط به جوجه:
اگر قیمت جوجه یک روزه 5000 ريال باشد و جوجه کبابی را در وزن یک کیلو گرم به بازار ارائه دهیم از نظر مخارج مربوط به خرید جوجه در یک کیلو گرم وزن زنده 5000 ريال و اگر در وزن 5/1کیلو گرم به بازار بفرستیم 3500 ريال و اگر همین جوجه گوشتی را به وزن 2 کیلو گرم به بازار ارسال دارند هزینه سرانه 2500 ريال به ازای هر کیلو گوشت تولید شده تمام میشود و توجه به این مسئله یک رقم قابل توجه از نظر کم کردن مخارج تولید خواهد شد .از طرف دیگر سبب صرفه جویی در تولید جوجه یک روزه خواهد شد.
2- هزینه سرانه مربوط به کارگر:
معمولاً نگاهداری جوجه در هفته های اول مشکل تر بوده و احتیاج به دقت و مراقبت و کار بیشتری دارد در صورتیکه در سنین بالاتر نگاهداری جوجه احتیاج به دقت و کار کمتری دارد. از طرفی چون با پرورش جوجه کبابی در سنین بالاتر تعداد دوره های پرورش کمتری در طول سال می توان نگاهداشت، از این رو از نظر عملیات ورود جوجه یک روزه و همچنین ارسال جوجه های گوشتی به بازار تعداد دفعات ضد عفونی کردن لانه احتیاج به کار کمتری خواهد داشت، در نتیجه میزان کار در واحد تولید کمتر گردیده و سبب کاهش هزینه سرانه مربوط به کارگر می گردد.
3- هزینه مربوط به سوخت:
معمولاً در پنج هفته اول احتیاج به حرارت مصنوعی است در صورتی که در سنین بالاتر مخارج مربوط به سوخت حذف می شود. از این رو هر چه جوجه های سنین پائین و کم وزن به بازار ارسال شود، هزینه سرانه و مصرف سوخت بیشتر می خواهد تا هنگامی که جوجه در سنین بالاتر و در وزن بالاتر به بازار ارسال گردد. زیرا در مدت اضافی نگاهداری احتیاج به هزینه مربوط به سوخت نیست.
4- هزینه های مربوط به واکسیناسیون و دارو تلفات:
با توجه به اینکه دو نوبت واکسیناسیون بر علیه بیماری نیوکاسل برای جوجه های گوشتی توصیه می شود و این دو نوبت نیز در سنین پائین است، از این رو مخارج واکسیناسیون و دارو در جوجه های با وزن کمتر و جوجه های با وزن بیشتر یکسان خواهد بود. در نتیجه هزینه سرانه واکسیناسیون در واحد وزن در جوجه های سنگینتر ارزانتر تمام می شود. از نظر تلفات نیز طبق مطالعات انجام شده، اغلب تلفات در جوجه های گوشتی در چند هفته اول زندگی است از این رو به طور کلی در واحد وزن درصد تلفات در جوجه گوشتی سنگین کمتر از جوجه کبابی های سبکتر می باشد.
5- مخارج بستر:
چون برای هر سری جوجه معمولاً فقط یک بار از بستر استفاده می شود، از این رو مخارج مربوط به بستر در جوجه های سبک و سنگین یکسان است. بدین ترتیب هزینه سرانه مربوط به بستر برای تولید یک کیلو گوشت در جوجه های سنگین به مراتب ارزانتر از جوجه های سبک وزن می باشد.
6- هزینه مربوط به غذا:
راندمان تبدیل غذا به گوشت هر چه سن جوجه بیشتر می شود کمتر می گردد ولی این کاهش راندمان به حدی نیست که از نظر اقتصادی به صرفه نباشد این امر البته بسته به نژاد، نوع غذا و طرز غذا دادن فرق می کند. معمولاً چون در سنین بالاتر از نظر کیفیت تغییراتی در جیره غذائی داده می شود و درصد پروتئین کاهش می یابد جیره غذائی ارزان تر تمام می شود از این رو تا حدی ارزان تمام شدن جیره غذائی جبران کاهش راندمان غذائی را می نماید. از این رو هر چه جوجه های گوشتی ارسال شده به بازار بیشتر نزدیک به وزن استاندارد (1700 گرم) باشد، احتیاج کمتری به جوجه یک روزه و سوخت و بستر و دارو و واکسن و کار بوده و برعکس چنانچه این مسئله رعایت نشود، ضایعات مواد مزبور بیشتر خواهد بود.
موفقیت یک مرغدار منوط به رعایت نکات زیر می باشد:
1- تنظیم درجه حرارت : روز اول 33 درجه، بعد روزی 2.5 درجه را کم می کنیم تا به 25 درجه سانتی گراد در هفته چهارم برسیم .
2- تهویه مناسب : باز کردن پنجره ها در شرایطی که هوا گرم می باشد و تعویض هوای سالن و بستن پنجره ها در مواقع طوفانی و هوای سرد .
3- دادن دان : روزانه باید چهار مرتبه به جوجه ها دان داد و روزی یک مرتبه دان خوری کاملا خالی شود و روزی یک مرتبه دانخوری را با دست به هم زد . در ضمن نباید دان دانخوری از 3.1 ارتفاع بشتر باشد .
4- آب دادن : روزانه مخصوصا" در تابستان باید چهار مرتبه آب آبخوریها را تعویض کرد و روزی یک مرتبه آبخوریها را با آب تمیز شست و هفته ای یک مرتبه با هالامید و یا زرمکس ضد عفونی نمود و اگر آبخوری اتوماتیک است روزانه باید یک مرتبه آن را ضد عفونی کرد .
5-جمع کردن جوجه های کسل و کوچک و مجزا نگهداشتن آنها و دادن آب و دان دستی به آنها .
6- جمع نمودن تلفات در یک سطل در جلو سالن و تحویل دادن آن به مسئول مرغداری .
7- کارگر مرغداری باید وضع سالن خود را به مسئول مرغداری گزارش دهد.
8- تنظیم ارتفاع آبخوری و دانخوری نسبت به سن ورشد جوجه ها .
9- خشک نگهداشتن بستر : برای خشک نگهئاشتن بستر باید با گرم کردن سالن وتهویه هوا از رطوبت زیاد جلوگیری کرد .
10-کنترل بخاری ها : منظور از کنترل بخاری ها تنظیم درجه بخاری ها نسبت به درجه حرارت لازم و تامین سوخت آن می باشد .
طیور بومی منطقه:
از دیر باز در روستاهای ایران ، خانواده های روستایی اقدام به نگهداری مرغ بومی به منظور تولید تخم مرغ وتامین گوشت مورد نیاز خود می کرده اند . اما با وارد کردن جوجه های خارجی و ترویج وتوزیع آن در روستاها کم کم این نسل از مرغان وارداتی(در سال 1333) که به هیچ عنوان سازگار با شرایط محیطی نبوده و مقاومت کمی در برابر بیماری ها داشتند ، جایگزین جوجه ها و مرغان بومی شدند. ضمن اینکه با وارد شدن این نسل از طیور برخی بیماری های خطرناک مانند نیوکاسل نیز شایع گردید.
متاسفانه به علل ذکر شده ، در طول زمان این نسل از جوجه های وارداتی نتوانستند به خوبی مرغان بومی به عنوان منبع تامین کننده قسمتی از نیاز غذایی خوانواده های روستایی وحتی شهری نقش داشته باشد، ضمن اینکه اختلالات ژنتیکی را نیز باعث گردیدند.
خوشبختانه بعد از اتقلاب اسلامی به منظور جلوگیری از نابودی مرغان بومی و حفظ تراکم آنها توسط جهادکشاورزی با راه اندازی مراکزتکثیر و پشتیبانی مرغ بومی ، در این جهت قدم های نسبتاً خوبی برداشته شده است وبا تولید و توزیع جوجه یک روزه دربین پرورش دهندگان سنتی سعی در ترویج و توسعه آن گردیده است. در همین راستا نیز از طرف معاونت ترویج و مشارکت مردمی طرح های آموزشی و ترویجی پرورش ونگهداری مرغ بومی تهیه ودر حال حاضر این طرح به نام پرورش مرغ بومی ویژه زنان روستایی که در منازل خود مرغ نگهداری می کنند ، اجرا می گردد. هدف این طرح پرورش مرغ بومی از نیمچه به بعد برای تولید تخم وگوشت با استفاده از پس مانده و مازاد مواد غذایی و محصولات کشاورزی می باشد .در حال حاضر جوخه های یک روزه توسط مرکز تکثیر و پشتیبانی مرغ بومی جهاد تهیه و پس از یک دوره پرورش 40 تا 60 روزه (نیمچه) جوجه را برای ادامه پرورش در بین رستائیان به فروش می رسانند.نکته مهم اینکه در حال حاضر پرورش دهندگان مرغ بومی که حلقه رابط بین مراکز تکثیر و خانواده های علاقمند به نگهداری مرغ هستند ، تخصص و اطلاعات کافی دز این زمینه را ندارند.لذا ضمن توجه به آموزش افراد علاقمند به پرورش جوجه یک روزه بومی می توان زمینه اشتغال خوبی را با مهارت آموزی و حمایت برای علافمندان بویژه جوانان بیکار روستایی بوجود آورد.
طیور
- نوسانات قیمت جوجه و دان مشکلات عدیده ای را در این صنعت به وجود آورده است که باید قیمت کف و سقف نهاده ها تضمینی گردد و حذف تعرفه های موجود بر واردات دان صورت گیرد .
- جلوگیری از نوسانات قیمت مرغ و تخم مرغ و توجه بیشتر به خرید تضمینی توسط شرکت پشتیبانی امور دام و حذف قوانین دست و پاگیر
- کنترل و نظارت بیشتر بر کیفیت واکسن و داروهای تولیدی
- اصلاح قانون بیمه طیور از نقطه نظر مدت دوره بیمه و پرداخت غرامت با توجه به سن و هزینه تمام شده مرغ
- برطرف ساختن نیاز سوختی واحد های مرغداری و افزایش سهمیه سوخت از 5/5 لیتر به 7 لیتر به ازای هر قطعه در سال ( بهینه سازی مصرف سوخت ، جلوگیری از پرت انرژی و گاز رسانی به واحد های مرغداری
- تامین نقدینگی مورد نیاز واحد های مرغداری با مدت زمان حداقل 6 ماهه برای طیور گوشتی و یکساله برای طیور تخمگذار ، که بهتر است نقدینگی بخش طیور در اختیار تعاونی ها و تشکل ها با نرخ کارمزد بخش کشاورزی قرار گیردتا جهت تامین نهاده های مورد نیاز اعضا استفاده شود .
